Art Stories - Blog
Art Stories - Blog
Κωνσταντίνος Βολανάκης: Η άγνωστη πλευρά του έργου του – Τεχνική γνώση, εργαστήριο, υλικά και η ανάγκη μιας ουσιαστικής επανεξέτασης
Η μελέτη του έργου του Κωνσταντίνου Βολανάκη βρίσκεται εδώ και πολλά χρόνια αντιμέτωπη με ένα σημαντικό πρόβλημα: η μεγάλη φήμη του καλλιτέχνη δεν συνοδεύτηκε πάντοτε από την αντίστοιχη βαθιά γνώση του ίδιου του έργου του. Η αναγνώρισή του ως σημαντικότερου Έλληνα θαλασσογράφου είναι δεδομένη, όμως η πραγματική κατανόηση της δημιουργίας του απαιτεί κάτι περισσότερο από γενικές ιστορικές αναφορές, καταλόγους εκθέσεων και αισθητικές κρίσεις.
Ένα έργο τέχνης δεν είναι μόνο η εικόνα που βλέπει ο θεατής. Είναι ένα σύνθετο αντικείμενο που περιλαμβάνει την τεχνική του δημιουργού, τα υλικά, την προετοιμασία της επιφάνειας, τον τρόπο εργασίας, τις διορθώσεις, τις επαναλήψεις, το εργαστήριο και το σύνολο των συνθηκών μέσα στις οποίες δημιουργήθηκε.
Στην περίπτωση του Βολανάκη, η ανάγκη αυτή είναι ιδιαίτερα έντονη, διότι μεγάλο μέρος της έρευνας δεν έχει ακόμη αντιμετωπίσει με επάρκεια την πρακτική πλευρά της ζωγραφικής του.
Η ύστερη περίοδος της ζωής του Βολανάκη αποτελεί ένα από τα πιο προβληματικά κεφάλαια της καλλιτεχνικής του πορείας. Είναι μια περίοδος που συχνά χαρακτηρίστηκε ως περίοδος παρακμής ή ακόμη και ως «μαύρη περίοδος». Ωστόσο, ένας τέτοιος χαρακτηρισμός χρειάζεται μεγάλη προσοχή.
Η ιστορία της τέχνης δεν μπορεί να κρίνει μια ολόκληρη περίοδο μόνο από την εμπορική της αξία ή από τη σύγκριση με τις μεγάλες στιγμές της καλλιτεχνικής ακμής ενός δημιουργού. Η ύστερη παραγωγή ενός καλλιτέχνη πρέπει να εξετάζεται μέσα στις πραγματικές συνθήκες της ζωής του, της οικονομικής του κατάστασης, του εργαστηρίου του και των ανθρώπων που βρίσκονταν γύρω του.
Ο Βολανάκης, ιδιαίτερα στην Ελλάδα, εργάστηκε σε ένα διαφορετικό περιβάλλον από εκείνο του Μονάχου. Το εργαστήριο στην Αθήνα, η σχέση του με τον Πειραιά, η επαφή με μαθητές και η ανάγκη παραγωγής έργων δημιούργησαν μια πραγματικότητα που απαιτεί λεπτομερή μελέτη.
Δεν είναι δυνατόν όλα τα έργα αυτής της περιόδου να αντιμετωπίζονται συνολικά ως κατώτερα ή αμφίβολα. Κάθε έργο χρειάζεται ξεχωριστή εξέταση.
Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα είναι η διάκριση ανάμεσα στα έργα που δημιουργήθηκαν αποκλειστικά από τον ίδιο τον Βολανάκη και σε εκείνα που συνδέονται με το εργαστήριο, τους μαθητές ή βοηθούς του.
Σε όλες σχεδόν τις μεγάλες καλλιτεχνικές παραδόσεις του 19ου αιώνα υπήρχε η πρακτική του εργαστηρίου. Ο μεγάλος ζωγράφος δεν λειτουργούσε απομονωμένα. Υπήρχαν μαθητές που εκπαιδεύονταν δίπλα του, αντιγράφοντας συνθέσεις, μελετώντας τεχνικές και πολλές φορές συμμετέχοντας στην παραγωγή έργων.
Στην περίπτωση του Βολανάκη, οι μαθητές του αποτελούν ένα κεφάλαιο που χρειάζεται σοβαρή και συστηματική έρευνα.
Υπάρχουν έργα μέτριας ή χαμηλής ποιότητας τα οποία μπορεί να έχουν σχέση με το εργαστήριο και πιθανόν να είναι γνήσια ως προς την προέλευσή τους. Αντίθετα, η υψηλή ποιότητα ενός έργου δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ότι προέρχεται αποκλειστικά από το χέρι του καλλιτέχνη.
Η αυθεντικότητα δεν κρίνεται μόνο από την εικόνα. Κρίνεται από το σύνολο των στοιχείων.
Για να κατανοηθεί ένας ζωγράφος όπως ο Βολανάκης χρειάζεται γνώση του ίδιου του υλικού.
Τα τελάρα, τα ξύλα, τα χαρτιά, τα προσχέδια και οι προπαρασκευαστικές εργασίες αποτελούν σημαντικές πηγές πληροφοριών.
Η κατασκευή ενός τελάρου, η ποιότητα του ξύλου, η προετοιμασία της επιφάνειας, τα ίχνη από το πινέλο και ο τρόπος τοποθέτησης των χρωμάτων μπορούν να αποκαλύψουν στοιχεία που δεν φαίνονται στον απλό θεατή.
Η ζωγραφική του Βολανάκη πρέπει να μελετηθεί μέσα από την ύλη της.
Τα χώματα, τα γαιώδη χρώματα, τα λάδια, το λινέλαιο και τα προστατευτικά στρώματα αποτελούν μέρος της ταυτότητας του έργου.
Το λινέλαιο με την πάροδο του χρόνου οξειδώνεται και αλλάζει τη συμπεριφορά των χρωμάτων. Οι επιφάνειες σκουραίνουν, οι διαφάνειες μεταβάλλονται και η αρχική εικόνα μπορεί να διαφέρει σημαντικά από τη σημερινή.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η χρήση γομαλάκας. Η γομαλάκα, όταν χρησιμοποιείται ως μονωτικό ή προστατευτικό στρώμα, με την πάροδο του χρόνου κιτρινίζει. Η αλλαγή αυτή επηρεάζει την εμφάνιση του έργου, αλλά παράλληλα μπορεί να αποτελεί τμήμα της ιστορικής του διαδρομής.
Όταν η γομαλάκα έχει οξειδωθεί και ενσωματωθεί στην επιφάνεια, η αφαίρεσή της δεν είναι απλή διαδικασία. Δεν πρόκειται μόνο για ένα «παλιό βερνίκι», αλλά για ένα στοιχείο που έχει επηρεάσει την ίδια την εικόνα του έργου.
Ένα σημαντικό στοιχείο στη μελέτη του Βολανάκη είναι η πρακτική της επανεργασίας.
Πολλά έργα στην ιστορία της ζωγραφικής δεν δημιουργήθηκαν σε μία μόνο φάση. Ο καλλιτέχνης μπορούσε να σβήσει μια σύνθεση, να καλύψει τμήματα ή να χρησιμοποιήσει το ίδιο τελάρο για μια νέα δημιουργία.
Έτσι, ένα έργο μπορεί να περιλαμβάνει περισσότερες από μία ζωγραφικές στιγμές.
Οι επαναλήψεις, οι αλλαγές και οι διορθώσεις δεν αποτελούν αδυναμία. Αντίθετα, αποτελούν στοιχεία που αποκαλύπτουν τον τρόπο σκέψης και εργασίας του δημιουργού.
Η τεχνολογία της εξέτασης των έργων μπορεί να βοηθήσει σημαντικά στην αποκάλυψη αυτών των στρωμάτων, όμως προϋποθέτει ειδικούς που γνωρίζουν πραγματικά τη ζωγραφική πράξη.
Ο Βολανάκης δημιούργησε πολλές συνθέσεις με κοινά θέματα: πλοία, λιμάνια, θάλασσες, ναυτικές σκηνές και στιγμές από τη ζωή γύρω από το ελληνικό θαλάσσιο τοπίο.
Οι επαναλαμβανόμενες συνθέσεις αποτελούν ένα ιδιαίτερο πρόβλημα για την έρευνα.
Η απλή ομοιότητα δύο έργων δεν αρκεί για την απόδοση. Χρειάζεται γνώση της ζωγραφικής γραφής, της κίνησης του πινέλου, της σύνθεσης, των υλικών και της συνολικής τεχνικής συμπεριφοράς.
Η αγορά τέχνης πολλές φορές λειτουργεί με γρήγορες κρίσεις, όμως η επιστημονική αξιολόγηση απαιτεί χρόνο, εμπειρία και σύγκριση πολλών έργων.
Το έργο ενός σημαντικού καλλιτέχνη δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται επιφανειακά.
Ο ιστορικός τέχνης χρειάζεται ιστορική γνώση.
Ο συντηρητής χρειάζεται τεχνική γνώση.
Ο ειδικός της απόδοσης χρειάζεται εμπειρία πάνω σε αυθεντικά έργα.
Ο επιμελητής μουσείου χρειάζεται ευθύνη απέναντι στην ιστορική αλήθεια.
Η απουσία πρακτικής εμπειρίας μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρά λάθη: λανθασμένες αποδόσεις, άδικες απορρίψεις ή αποδοχές έργων που δεν έχουν εξεταστεί επαρκώς.
Δεν είναι δυνατόν μια χώρα με τόσο βαριά πολιτιστική κληρονομιά, με σπουδαία μουσεία, ιστορία αιώνων και μια αγορά τέχνης με διεθνή παρουσία, να εξακολουθεί να ανέχεται την ασυδοσία των δήθεν ειδικών και των αυτοδιορισμένων αυθεντιών.
Άνθρωποι χωρίς πραγματική σχέση με το έργο των καλλιτεχνών, χωρίς βιωματική γνώση της ζωγραφικής διαδικασίας, χωρίς ουσιαστική επαφή με τα ίδια τα έργα, τολμούν να εκφέρουν κρίσεις και να καθορίζουν την τύχη έργων ανεκτίμητης πολιτιστικής και οικονομικής αξίας.
Η γνώση ενός ζωγράφου δεν αποκτιέται από μερικές σελίδες βιβλίων, από φωτογραφίες ή από θεωρητικές αναφορές. Δεν μπορεί κάποιος που δεν έχει μελετήσει το έργο από κοντά, που δεν έχει εξετάσει την προετοιμασία του καμβά, τα υλικά, την τεχνική, τις πινελιές, τα σχέδια, τα προσχέδια, τις παραλλαγές και τη συνολική εξέλιξη του ύφους ενός καλλιτέχνη, να παρουσιάζεται ως αυθεντία.
Η πραγματική γνώση απαιτεί χρόνια εμπειρίας, μάτι εκπαιδευμένο, επαφή με χιλιάδες έργα και βαθιά κατανόηση της καλλιτεχνικής πράξης. Όλα τα υπόλοιπα είναι απλώς θόρυβος, δημόσιες σχέσεις και μια επικίνδυνη ψευδαίσθηση ειδίκευσης.
Φτάνει πια αυτή η νοοτροπία της πολιτιστικής μετριότητας που έχει επιτρέψει σε ανθρώπους χωρίς ουσιαστικά προσόντα να καταλαμβάνουν χώρο που ανήκει στη γνώση, στην έρευνα και στην πραγματική αξιοκρατία.
Η περίπτωση του Κωνσταντίνου Βολανάκη αναδεικνύει ένα γενικότερο πρόβλημα της ελληνικής πραγματικότητας στον χώρο της τέχνης. Η Ελλάδα διαθέτει σπουδαία καλλιτεχνική κληρονομιά, όμως συχνά η διαχείριση και η ερμηνεία της δεν συνοδεύονται από το απαιτούμενο επίπεδο εξειδικευμένης γνώσης.
Υπάρχει δυστυχώς η παρουσία επαγγελματιών που δεν διαθέτουν την απαραίτητη πρακτική εμπειρία, ούτε επαρκή τεχνική, ιστορική και βιογραφική γνώση των καλλιτεχνών τους οποίους καλούνται να αξιολογήσουν. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε σοβαρά σφάλματα, μερικές φορές όχι από πρόθεση, αλλά από άγνοια, βιασύνη, ανωριμότητα ή λανθασμένη αντίληψη του αντικειμένου.
Το έργο ενός μεγάλου δημιουργού απαιτεί σεβασμό, μελέτη και βαθιά γνώση. Δεν αρκεί η υπογραφή, η φήμη ή η εμπορική αξία. Χρειάζεται η ικανότητα να διαβάσει κανείς το ίδιο το έργο: την επιφάνεια, την ύλη, το χρώμα, το χέρι του ζωγράφου και την ιστορία που κρύβεται μέσα του.
Μόνο έτσι μπορεί να αποδοθεί πραγματική δικαιοσύνη σε έναν καλλιτέχνη όπως ο Κωνσταντίνος Βολανάκης.
Αχιλλέας Νικόλαος Τσαντίλης, ιστορικός τέχνης
